Hobiti i Tolkienit: a ia vlen ta lexoni sot?

Hobiti i J.R.R. Tolkienit është libri me të cilin shumë prindër në Kosovë, Shqipëri dhe diasporë duan t'i fusin fëmijët në botën e fantazisë, dhe ka arsye të mira për këtë. Botuar më 21 shtator 1937 nga George Allen & Unwin, me harta dhe ilustrime të vizatuara nga vetë autori, romani u bë menjëherë sukses dhe vlerësohet të ketë shitur dhjetëra miliona kopje.

Në këtë recension pa spoiler shohim pse një tregim i shkruar për fëmijë hodhi themelet e fantazisë moderne, kujt i përshtatet sot, në ç'rend lexohet me Zotin e Unazave dhe sa ndryshon nga trilogjia filmike e Peter Jackson. Vlerësimi mbështetet te vetë teksti, kritika letrare dhe përvoja e lexuesve ndër dekada.

Për çfarë flet Hobiti, pa zbuluar fundin?

Bilbo Bagins është një hobit i rregullt që e do rehatinë e shtëpisë së tij nën tokë dhe nuk kërkon asnjë aventurë. Një ditë në derë i trokasin magjistari Gandalf dhe trembëdhjetë xhuxhë. Ata duan ta rimarrin atdheun dhe thesarin nga dragoi Smaug, ndërsa Gandalfi ka vendosur që Bilboja do të jetë 'hajduti' i grupit.

Udhëtimi 'atje dhe kthim' i çon nëpër vise të egra me trolë, gobline, elfë dhe merimanga gjigante. Kënaqësia e vërtetë është të shohësh se si një njeri i shtëpisë zbulon guxim dhe zgjuarsi që nuk e dinte se i kishte.

Për çfarë moshe është Hobiti?

Tolkieni e shkroi fillimisht për fëmijët e vet, por libri u flet njëlloj edhe të rriturve, të cilët i vënë re më qartë temat e lakmisë, guximit dhe mallit për shtëpinë.

Shumë familje fillojnë ta lexojnë me zë me fëmijë rreth tetë vjeç, ndërsa lexuesit e sigurt e marrin vetë rreth moshës dhjetë vjeç. Ka beteja dhe krijesa të frikshme, kurse kapitujt e fundit flasin për luftë dhe vdekje, por pa përshkrime brutale. Disa fjalë janë të vjetëruara, ndaj leximi i parë së bashku ndihmon fëmijët e vegjël.

Si e rrëfen Tolkieni historinë?

Zëri i librit është ai i një tregimtari pranë oxhakut: i drejtohet lexuesit, bën shaka dhe komenton personazhet. Kjo e dallon shumë nga toni solemn i Zotit të Unazave dhe është arsyeja kryesore pse Hobiti tingëllon kaq mirë kur lexohet me zë.

Kapitujt janë episodikë, secili si një aventurë më vete, dhe proza është e qartë. Këngët dhe gjëegjëzat janë kudo; disa lexues i kapërcejnë, të tjerë i quajnë pjesën më të ëmbël të librit.

Hobiti apo Zoti i Unazave: me cilin të filloni?

Për shumicën, me Hobitin. Ai prezanton Bilbon, Gandalfin, Gollumin dhe unazën që e shtyn përpara trilogjinë, dhe është shumë më i lehtë si hyrje. Në vitin 1951 Tolkieni rishikoi një kapitull kyç që të përputhej me Zotin e Unazave, dhe ky është versioni që gjendet sot në botime.

Dijeni që toni ndryshon shumë: pas lehtësisë së Hobitit, Zoti i Unazave duket më i gjatë, më i errët dhe më epik.

Sa ndryshon libri nga filmat e Peter Jackson?

Jackson e ktheu këtë roman relativisht të shkurtër në tre filma të gjatë mes viteve 2012 dhe 2014. Për ta mbushur kohën, filmat shtojnë personazhe, linja anësore dhe skena aksioni që nuk janë në libër, duke marrë material edhe nga shkrime të tjera të Tolkienit. Shumë i shijojnë si spektakël, por kritika shpesh tha se historia u zgjat tepër.

Libri është më i ngjeshur, më qesharak dhe më i përqendruar te Bilboja. Ekziston edhe filmi i animuar televiziv i Rankin/Bass nga viti 1977, më i shkurtër dhe më afër tonit përrallor të origjinalit.

Cilin botim të zgjidhni dhe ku ta gjeni?

Çdo botim i plotë modern bën punë. Për familjet, botimet me pikturat e vetë Tolkienit ose botimi i ilustruar nga Alan Lee janë dhuratë e bukur, ndërsa The Annotated Hobbit u jep të rriturve sfondin e veprës. Në librari të Prishtinës, Tiranës e Shkupit zakonisht gjenden botime në anglisht, dhe libri ekziston edhe në përkthim shqip; para blerjes kontrolloni nëse përkthimi është i plotë. Audiolibri në anglisht është zgjidhje e mirë për udhëtime të gjata me makinë.

Kujt i rekomandohet?

Është nga ata libra të rrallë që lexohen me njëlloj kënaqësie në tetë dhe në tetëdhjetë vjeç.

• Familjeve që kërkojnë një aventurë klasike për lexim me zë
• Fëmijëve dhe adoleshentëve që po zbulojnë fantazinë
• Të rriturve që e gjetën Zotin e Unazave shumë të rëndë
• Adhuruesve të filmave që duan historinë origjinale
• Kujtdo që do të njohë rrënjët e fantazisë moderne

Specifikimet kryesore

Autori

J.R.R. Tolkien

Botimi i parë

21 shtator 1937, George Allen & Unwin

Gjatësia

Rreth 300 faqe në shumicën e botimeve

Zhanri

Fantazi, letërsi për fëmijë

Ilustrimet

Harta dhe vizatime nga vetë Tolkieni

Mosha

Lexim me zë nga rreth 8 vjeç; vetë nga rreth 10 vjeç

Lidhja me vepra të tjera

Paraardhës i Zotit të Unazave

Çmime

Çmimi i New York Herald Tribune për letërsinë për të rinj (1938)

Alternativa për t’u marrë parasysh

• Zoti i Unazave nga J.R.R. Tolkien: Vazhdimi epik në të njëjtën botë, për lexuesit gati për një udhëtim më të gjatë dhe më të errët.
• Luani, shtriga dhe dollapi nga C.S. Lewis: Një tjetër fantazi klasike e shkurtër për familje, nga miku i Tolkienit.
• Magjistari i Detit të Tokës nga Ursula K. Le Guin: Klasik i fantazisë për rritjen dhe pjekurinë, për fëmijë më të mëdhenj dhe të rritur.

Pyetje të shpeshta

Gati nëntë dekada pas botimit, Hobiti mbetet një nga librat më shpërblyes për t'u lexuar vetë ose për t'ua lexuar fëmijëve. Është qesharak, i ngrohtë dhe emocionues, dhe hap derën drejt një prej botëve imagjinare më të pasura të letërsisë. Narratori i vjetëruar dhe mungesa e personazheve femra janë mangësi reale, por nuk e pengojnë të jetë një klasik i domosdoshëm edhe në 2026.

Si e bëjmë kërkimin: Vlerësimet bazohen te specifikimet e prodhuesit, testet e pavarura të publikuara dhe përvojat e përdoruesve. Nota e krahason produktin me të tjerët e së njëjtës klasë.