Historia e lojërave të tavolinës: 5000 vjet zare, gurë dhe strategji

Kush ka parë burrat që luajnë tavëll në kafenetë e Prishtinës, Shkodrës apo Tetovës, ka parë një zakon që është shumë më i vjetër se çdo qytet i Ballkanit. Lojërat e tavolinës kanë të paktën pesë mijë vjet histori dhe janë ndër argëtimet më të hershme që njerëzit kanë ndarë me njëri-tjetrin.

Në këtë shkrim ndjekim rrugën e tyre: nga varret e Egjiptit dhe qytetet e Mesopotamisë, te lojërat e mëdha strategjike të Azisë, te lojërat familjare të prodhuara në masë në epokën industriale dhe deri te rilindja e sotme, që ka mbushur kafenetë dhe shtëpitë me lojëra të reja.

Sa të vjetra janë lojërat e tavolinës?

Data e saktë nuk dihet, por gjurmët janë shumë të lashta. Në vendbanime neolitike të Lindjes së Afërt janë gjetur radhë gropash të gdhendura në gur, disa mijëra vjet më të vjetra se lojërat e para që njohim me emër. Disa studiues i shohin ato si tabela të hershme loje.

Lojërat e para me emër të njohur vijnë nga Epoka e Bronzit. Që atëherë, pothuajse çdo qytetërim i madh ka pasur lojërat e veta, shpesh të lidhura me fenë, me statusin shoqëror dhe me idenë se fati e drejton jetën e njeriut.

Seneti: loja e faraonëve

Seneti është ndër lojërat më të vjetra që njohim. Fragmente të mundshme datojnë rreth vitit 3100 p.e.s., ndërsa piktura të qarta të tij shfaqen në varre egjiptiane të Mbretërisë së Vjetër. Tabela kishte tre rreshta me nga dhjetë kuti dhe lojtarët i lëviznin gurët duke hedhur shkopinj në vend të zareve.

Me kalimin e kohës Seneti mori kuptim fetar: u lidh me udhëtimin e shpirtit drejt botës së përtejme, prandaj tabelat vendoseshin në varre, përfshirë edhe atë të Tutankamonit. Një tjetër lojë egjiptiane, Meheni, luhej mbi një tabelë në formë gjarpri të mbështjellë; rregullat e saj nuk janë ruajtur.

Shumë kohë para se shkrimi të ishte i zakonshëm, njerëzit gdhendnin rrjeta në gur dhe garonin me gurë mbi tabela.

Cila është loja më e vjetër që mund të luhet sot?

Në vitet 1920 dhe në fillim të viteve 1930, arkeologu britanik Leonard Woolley gërmoi Varrezat Mbretërore të Urit, në Irakun e sotëm, dhe gjeti disa tabela loje të zbukuruara me guaska dhe gurë. Njëra prej tyre, që ruhet në British Museum, daton afërsisht nga viti 2600 deri në 2400 p.e.s.

Për dekada nuk dihej si luhej. Më pas Irving Finkel, kurator në British Museum, studioi një pllakë balte babilonase të shkruar rreth vitit 177 p.e.s. që përshkruante rregullat. Loja e Urit është garë për dy lojtarë me zare në formë katërfaqëshi, ku disa kuti me rozetë japin mbrojtje dhe një radhë shtesë. Variante të saj u përhapën nga Levanti në Egjipt e deri në Sri Lankë, prandaj shpesh quhet loja më e vjetër që mund të luhet sot me rregulla të njohura.

Nga garat e lashta te tavëlla e kafeneve tona

Shumë lojëra gare të Mesopotamisë dhe të Mesdheut konsiderohen paraardhëse të tavëllës (backgammon), familja e lojërave me zare dhe gurë që ka rrënjë rreth pesë mijë vjeçare. Romakët luanin një lojë të ngjashme që shpesh quhet tabula.

Në trevat shqiptare, si në gjithë Ballkanin, tavëlla dhe shahu u bënë pjesë e jetës së kafenesë dhe të oborrit. Ndërkohë, mankala, familja e lojërave ku farat ose gurët lëvizen nëpër gropa, luhet në Afrikë, në Lindjen e Mesme dhe në Azi; origjina e saj është e vështirë të përcaktohet, sepse gropat shpesh hapeshin drejtpërdrejt në tokë.

Nga erdhën shahu dhe Go?

Go lindi në Kinë më shumë se 2500 vjet më parë dhe mendohet të jetë loja më e vjetër që luhet pa ndërprerje deri sot. Përmendja e parë e shkruar gjendet në Zuo Zhuan, një kronikë e përpiluar rreth shekullit IV p.e.s. Loja u përhap në Kore dhe Japoni. Në vitin 2016 bëri bujë në mbarë botën kur një program kompjuterik mundi profesionistin e njohur Lee Sedol.

Shahu e ka historinë e dokumentuar te çaturanga, një lojë që luhej në Indi rreth shekullit VII të erës sonë. Në Persi u quajt shatranj, u përhap në botën islame dhe arriti në Evropë përmes Spanjës dhe Italisë. Rregullat moderne, përfshirë mbretëreshën e fuqishme, morën formë në fund të shekullit XV dhe u standardizuan në shekullin XIX.

Si u bënë lojërat e tavolinës mall për çdo shtëpi?

Shtypi dhe prodhimi më i lirë i kthyen lojërat në mall shtëpiak gjatë shekullit XIX. Titujt e parë tregtarë, si The Mansion of Happiness, botuar në SHBA në vitin 1843, shpesh mbanin mësime morale: shpërblenin virtytin dhe ndëshkonin vesin.

Loja më e famshme e shekullit lindi si mjet mësimor. Elizabeth Magie patentoi The Landlord's Game në vitin 1904 për të treguar dëmet e monopoleve mbi tokën. Versione të saj qarkulluan për vite, derisa në vitin 1935 Parker Brothers nisi të shiste Monopolin, një nga lojërat më të shitura në histori. Scrabble erdhi në vitin 1948. Në po këtë periudhë u përhap edhe loja me zare që shumë familje shqiptare e njohin si "Mos u nxeh", e bazuar në lojën e lashtë indiane Pachisi.

Çfarë janë eurolojërat dhe pse lojërat janë sërish në modë?

Kapitullin tjetër e shkroi kryesisht Gjermania. Çmimi Spiel des Jahres, i themeluar në vitin 1978, u nda për herë të parë në 1979 dhe ndihmoi të krijohej një treg i fortë për lojëra strategjike familjare. Këto lojëra të stilit gjerman, më vonë të quajtura eurolojëra, kanë rregulla të qarta, pak fat, asnjë lojtar që eliminohet herët dhe konkurrencë të tërthortë përmes tregtisë dhe ndërtimit.

The Settlers of Catan, botuar në vitin 1995, e çoi këtë stil përtej Evropës. Pas saj erdhën Carcassonne dhe Ticket to Ride, dhe nga vitet 2000 nisi një rilindje e vërtetë: dyqane të specializuara, kafene me lojëra tavoline, panaire të mëdha si ai vjetor në Essen dhe fushata crowdfunding që mblodhën shuma të mëdha për lojëra të reja. Sot hobi përfshin lojëra bashkëpunuese, lojëra "legacy" që ndryshojnë përgjithmonë ndërsa luhen dhe lojëra të shpejta për shoqëri.

Pyetje të shpeshta

Historia e lojërave të tavolinës tregon një vazhdimësi të habitshme: prej mijëra vitesh njerëzit garojnë me gurë, pushtojnë territor dhe provojnë fatin. Nga Seneti dhe Loja e Urit te shahu, tavëlla, Monopoli dhe eurolojërat, çdo epokë ka shtuar diçka të re në një zakon shumë të vjetër. Herën tjetër që hapni tabelën me miqtë, jeni pjesë e një prej traditave më të gjata të njerëzimit.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.