Si të lexoni etiketën e ushqimit: përbërësit, vlerat ushqyese dhe afatet

Në raftet e dyqaneve në Kosovë dhe Shqipëri gjenden produkte vendase, nga rajoni, nga BE-ja dhe nga Turqia, shpesh me etiketa në disa gjuhë dhe ndonjëherë me një ngjitëse të përkthyer shqip mbi paketim. Kjo e bën leximin e etiketës edhe më të rëndësishëm: përpara pakoja tregon marketingun, ndërsa mbrapa gjenden faktet.

Ky udhëzues ndjek rregullat e Bashkimit Evropian, Rregulloren (BE) nr. 1169/2011, mbi të cilat mbështeten edhe rregullat e etiketimit në Kosovë dhe Shqipëri në procesin e përafrimit me legjislacionin evropian. Produktet nga vendet jashtë BE-së mund të kenë format tjetër, por zakonet e leximit janë të njëjta.

Ku të shikoni së pari: tri zakone të shpejta

Nuk keni nevojë ta studioni çdo etiketë. Disa kontrolle mbulojnë shumicën e vendimeve dhe bëhen më të shpejta me praktikë. Shenjat me ngjyra ose pikët në pjesën e përparme, që disa vende i përdorin vullnetarisht, ndihmojnë për krahasim brenda së njëjtës kategori, por tabloja e plotë është prapa.

• Kthejeni pakon dhe injoroni fillimisht fjalët e marketingut përpara.
• Lexoni tre përbërësit e parë.
• Krahasoni sheqernat, yndyrnat e ngopura dhe kripën për 100 g mes dy produkteve të ngjashme.
• Kontrolloni alergjenët sa herë që blini, jo vetëm herën e parë.
• Shikoni llojin e afatit dhe si duhet ruajtur produkti.
• Merrini deklaratat si pikënisje dhe verifikojini te tabela ushqyese.

Çfarë duhet të shkruajë detyrimisht një etiketë?

Sipas rregullave të BE-së, ushqimi i paketuar paraprakisht duhet të ketë një sërë informacionesh të detyrueshme, të shtypura qartë me madhësi minimale të shkronjave (lartësi x prej të paktën 1,2 mm, ose 0,9 mm në paketime të vogla).

• Emri i produktit.
• Lista e përbërësve, me alergjenët të theksuar.
• Sasia e disa përbërësve (QUID), kur përmenden ose shfaqen në figurë.
• Sasia neto.
• Afati "përdoret deri" ose "më mirë para".
• Kushtet e ruajtjes dhe udhëzimet e përdorimit kur nevojiten.
• Emri dhe adresa e operatorit përgjegjës, për produktet e importuara shpesh edhe e importuesit.
• Vendi i origjinës kur kërkohet, ose kur mungesa e tij mund të mashtrojë.
• Përqindja e alkoolit për pijet mbi 1,2% vëllim.
• Deklarata ushqyese për shumicën e ushqimeve të përpunuara.

Informacioni më i dobishëm në një paketim ushqimi zakonisht ndodhet prapa, jo përpara.

Si lexohet lista e përbërësve?

Përbërësit renditen sipas peshës në zbritje, në momentin kur janë përdorur. Dy-tre të parët përbëjnë pjesën më të madhe të produktit. Nëse sheqeri, një shurup ose yndyra janë lart në listë, ky është sinjal i qartë.

Kujdes kur e njëjta gjë shfaqet me disa emra. Sheqernat, për shembull, mund të shkruhen veçmas si shurup glukoze, dekstrozë, fruktozë, sheqer i invertuar, mjaltë ose koncentrat lëngu frutash. Kështu secili zbret më poshtë në listë edhe kur totali është i lartë. Përqindjet në kllapa, si "luleshtrydhe (12%)", tregojnë sa nga përbërësi i reklamuar ka vërtet brenda.

Cilët janë 14 alergjenët që duhet të theksohen?

Rregullat evropiane përcaktojnë 14 alergjenë që duhet të theksohen në listën e përbërësve, me shkronja të trasha, kapitale ose sfond tjetër: drithërat me gluten, krustacet, vezët, peshku, kikirikët, soja, qumështi, arrat (frutat me lëvozhgë), selinoja, mustarda, susami, dioksidi i squfurit dhe sulfitet (mbi një nivel të caktuar), lupina dhe molusqet.

Shprehjet si "mund të përmbajë gjurmë arrash" janë paralajmërime parandaluese. Janë vullnetare dhe tregojnë kontakt të mundshëm gjatë prodhimit. Nëse ju ose dikush për të cilin gatuani ka alergji të rëndë, merrini seriozisht. Recetat ndryshojnë, ndaj lexojeni etiketën çdo herë, edhe për produkte që i njihni.

Si ta kuptoni tabelën e vlerave ushqyese?

Deklarata ushqyese evropiane ka shtatë rreshta: energjia (në kJ dhe kcal), yndyrnat, yndyrnat e ngopura, karbohidratet, sheqernat, proteinat dhe kripa. Disa etiketa shtojnë fibra, vitamina ose minerale. Vlerat jepen gjithmonë për 100 g ose 100 ml dhe ndonjëherë edhe për porcion.

Përdorni kolonën për 100 g për krahasim të drejtë, sepse porcionet ndryshojnë nga marka në markë dhe shpesh janë më të vogla se sa hamë realisht. Kolonën për porcion përdoreni për të kuptuar sa shton një racion në ditën tuaj, pasi të keni kontrolluar nëse ai porcion përputhet me tuajin.

• Sheqernat përfshijnë si sheqerin e shtuar, ashtu edhe atë natyral të frutave e qumështit.
• Shfaqet kripa, jo natriumi; kripa = natriumi × 2,5.
• Yndyrnat e ngopura janë pjesë e yndyrnave totale, jo shtesë.
• Energjia në kcal është ajo që zakonisht quajmë kalori.

Ç'janë marrjet referuese (RI)?

Shumë etiketa tregojnë sa përqind të marrjes ditore referuese jep një porcion. Për një të rritur mesatar, vlerat referuese në BE janë 8.400 kJ ose 2.000 kcal energji, 70 g yndyrë, 20 g yndyrë e ngopur, 260 g karbohidrate, 90 g sheqerna, 50 g proteina dhe 6 g kripë.

Këto janë pika krahasimi, jo objektiva personale. Fëmijët kanë nevojë për më pak, të rriturit shumë aktivë ndoshta për më shumë. Shifra e sheqernave i referohet sheqernave totale, ndërsa këshillat shëndetësore synojnë që sheqernat e shtuar të mbahen shumë më poshtë saj.

"Përdoret deri" apo "më mirë para": cili është ndryshimi?

Këto dy afate kanë kuptim krejt të ndryshëm, dhe ngatërrimi i tyre ose çon në hedhje ushqimi ose në rrezik për shëndetin.

Afati "përdoret deri" lidhet me sigurinë. Shfaqet te ushqimet shumë të prishshme si mishi i freskët, peshku, gatimet e gatshme dhe disa produkte qumështi. Mos e hani, gatuani apo ngrini ushqimin pas këtij afati, edhe nëse duket dhe ka erë normale, sepse bakteret e dëmshme jo gjithmonë e ndryshojnë pamjen apo erën. Ndiqni udhëzimet e ruajtjes, si "mbajeni në frigorifer", sepse afati vlen vetëm nëse produkti është ruajtur siç duhet.

Afati "më mirë para" lidhet me cilësinë. Shfaqet te makaronat e thata, orizi, konservat, biskotat dhe ushqimet e ngrira. Pas kësaj date ushqimi mund të jetë më pak krokant ose aromatik, por zakonisht është ende i sigurt nëse është ruajtur mirë dhe paketimi është i paprekur. Përdorni shqisat para se ta hani. Vezët janë rast i veçantë: shumë agjenci të sigurisë ushqimore këshillojnë që të hahen brenda afatit "më mirë para".

Çfarë premtojnë vërtet deklaratat "pa sheqer" ose "light"?

Në BE, deklaratat ushqyese në paketim janë të rregulluara dhe secila ka kuptim të përcaktuar. Njohja e disave ju ndihmon të kuptoni çfarë premton dhe çfarë nuk premton një deklaratë.

• Me pak yndyrë: jo më shumë se 3 g yndyrë për 100 g te të ngurtat, ose 1,5 g për 100 ml te lëngjet.
• Pa sheqer: jo më shumë se 0,5 g sheqerna për 100 g ose 100 ml.
• Pa sheqer të shtuar: nuk janë shtuar sheqerna apo ëmbëlsues, por mund të ketë sheqerna natyralë, dhe atëherë etiketa duhet ta thotë.
• Burim fibrash: të paktën 3 g fibra për 100 g; i pasur me fibra: të paktën 6 g për 100 g.
• I reduktuar (yndyrë, sheqer, kripë): të paktën 30% më pak se një produkt i krahasueshëm.
• Light: ndjek të njëjtin rregull si "i reduktuar" dhe duhet të tregojë çfarë është reduktuar.

Pyetje të shpeshta

Leximi i etiketës së ushqimit përmblidhet në disa zakone: ktheni pakon, shikoni përbërësit e parë, krahasoni për 100 g, kërkoni alergjenët dhe dijeni me cilin afat keni të bëni. Me këto kontrolle, shihni përtej deklaratave dhe zgjidhni ushqimin që ju përshtatet.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.